Wyszukaj Film

 

POCZĄTKI ZWIĄZKU STRZELECKIEGO PRZED WYBUCHEM I WOJNY ŚWIATOWEJ

 


Powstanie Związku Strzeleckiego związane było ściśle z realiami politycznymi, w jakich znaleźli się Polacy w okresie zaborów. Naród po upadku powstania styczniowego nabrał przekonania, że czynem zbrojnym niepodległości przywrócić się nie da. Pierwsze próby poderwania społeczeństwa do czynnej walki, od początku XX wieku podejmowało środowisko Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) skupione wokół osoby Józefa Piłsudskiego. W październiku 1905 roku przy PPS utworzono Organizację Bojową (OB PPS) z Józefem Piłsudskim, jako Szefem Wydziału Bojowego na czele. Przeprowadzono wiele akcji wymierzonych w carat i jego urzędników. W wyniku odwetowych działań carskiej ochrany i żandarmerii członkowie Organizacji zostali zmuszeni do opuszczenia granic Kongresówki. Znajdowali oni schronienie na terenie Galicji, gdzie zakres wolności obywatelskich był znacznie szerszy. Istniały tu także warunki do tworzenia jawnych stronnictw politycznych i organizacji polskich. Od roku 1907 na terenie Galicji powstawały - wśród tamtejszych członków organizacji bojowej - „Kółka Milicyjne”. Proces ten nadzorował najbliższy współpracownik Józefa Piłsudskiego - Kazimierz Sosnkowski. Z inicjatywy tych właśnie działaczy powstała w czerwcu 1908 tajna organizacja wojskowa – Związek Walki Czynnej (ZWC). Celem zrzeszenia było wyjście poza ramy partyjne i przygotowanie ruchu masowego, dążącego do powstania przeciw Rosji, a przede wszystkim wyszkolenie kadry, która miałaby ponieść ciężar dowodzenia tym powstaniem. Oprócz Sosnkowskiego organizatorami ZWC byli także: Mieczysław Dąbkowski, Władysław Jaxa-Rożen, Jan Gorzechowski, Kazimierz Fabrycy, Marian Kukiel, Zygmunt Bohuszewicz, Mieczysław Trojanowski, Stefan Dąbkowski, Władysław Sikorski1. Józefowi Piłsudskiemu udało się uzyskać przychylność dla swych poczynań ze strony austriackich władz wojskowych, które w atmosferze kryzysu międzynarodowego po aneksji Bośni i Hercegowiny szykowały się do wojny z Rosją. Jako tajne sprzysiężenie ZWC miał ograniczone możliwości działania i dlatego też rozwijał się zbyt wolno. Wypadki na arenie międzynarodowej wymagały jednak szybszego i szerszego działania, dlatego J. Piłsudski nieustannie czynił starania o przekształcenie ZWC w organizację masową i legalną. Sprzyjało temu wydanie na wiosnę 1910 austriackiej ustawy o tworzeniu Schützenvereinów, która zezwalała ludności cywilnej na naukę strzelania z karabinów wojskowych, a nawet na otrzymanie takich karabinów od armii austro-węgierskiej2.

 

 

 

23 kwietnia 1910 roku władze austriackie zalegalizowały we Lwowie organizację pod nazwą Związek Strzelecki, z Władysławem Sikorskim, jako prezesem. Kilka miesięcy później w Krakowie Eugeniusz Kiernik (z inicjatywy Piłsudskiego) założył Towarzystwo Sportowe „Strzelec” (TS”S”), prezesem został Włodzimierz Tetmajer3. Niedługo później powstał także, mający mniejsze znaczenie Związek Strzelecki w Brzeżanach4.

 

 

 

W ten sposób powstała pierwsza na ziemiach polskich jawna organizacja przygotowująca społeczeństwo do otwartej walki. Oficjalnie Związek Strzelecki był organizacją tylko sportową, w gruncie rzeczy miał jednak swoje sprecyzowane cele polityczne i prowadził działania ściśle wojskowe. Związek Walki Czynnej kontynuował działalność jako tajna organizacja kierownicza, ale szeroką działalność szkoleniową prowadził już tylko Związek Strzelecki oraz powstające w błyskawicznym tempie kolejne organizacje o zbliżonym profilu działania, często konkurujące ze „Strzelcem”. Tak zrodziły się m.in. „polowe drużyny” Sokoła, Polskie Drużyny Strzeleckie, Drużyny Bartoszowe i Drużyny Podhalańskie5. Dla lepszej koordynacji działań całego ruchu strzeleckiego Władysław Sikorski i Marian Kukiel w 1912 roku opracowali statut Polskiej Federacji Strzeleckiej (PFS). Akces do PFS zgłosiły Związek Strzelecki we Lwowie6, Towarzystwo Sportowe „Strzelec” w Krakowie7 i Związek Strzelecki w Brzeżanach. Kierownictwo pozostawało we Lwowie. Na czele Związku Strzeleckiego stała Komenda Główna, która kierowała pracami jednostek terenowych i szkół za pośrednictwem trzech okręgów. Ich siedzibami były Lwów, Kraków i Rzeszów.

 

 

 

Związek Strzelecki od chwili powstania nieustannie rozrastał się liczebnie. Największego dynamizmu nabrał po kryzysie bałkańskim w 1912 roku, kiedy dla wszystkich jasne stało się, że wojna między mocarstwami jest nieunikniona. Do szeregów strzeleckich garnęła się głównie młodzież z kręgów robotniczych i wiejskich8. Strzelcem mógł zostać każdy, kto ukończył 16 rok życia i spełniał niezbędne wymagania moralne i fizyczne. Zatracił się inteligencki profil Związku Walki Czynnej. Należy również wspomnieć, że przy ośrodku lwowskim działał oddział kobiecy. Zakonspirowane oddziały strzeleckie powstawały też na terenie zaboru rosyjskiego. Powstawały także w miastach uniwersyteckich Europy Zachodniej (Genewa, Zurych, Bruksela, Paryż, Liege). Czyniono również starania nad zaszczepieniem idei strzeleckich w środowisku polskiej emigracji w Stanach Zjednoczonych Ameryki9.

 

 

 

Organizacja od początku zorganizowana była wg wzorów wojskowych. Strzelcy zwracali się do siebie per „obywatelu”, co było nawiązaniem do zwyczajów panujących w Legionach Dąbrowskiego. Charakter działalności „Strzelca” wymagał odpowiedniego umundurowania członków. Ubrania cywilne szybko niszczyły się w trakcie działań polowych. Początkowo, z powodu trudności w jednolitym umundurowaniu, wyróżniała strzelców tylko charakterystyczna czapka - maciejówka, będąca dość popularnym wówczas w kręgach ziemiańskich i robotniczych nakryciem głowy. W kwietniu 1913 roku przyjęto wzór munduru organizacyjnego10. Ustalono mundur wg kroju angielskiego, w barwie szarej, a później szaroniebieskiej, ponieważ taki materiał pozyskiwano z zasobów cesarsko-królewskiej armii. Maciejówka w kolorze munduru pozostała strzeleckim nakryciem głowy. Była dodatkowo miejscem umieszczenia metalowego godła – orła strzeleckiego. Orzeł trzymający w szponach tarczę amazonek z inicjałem „S”, przedstawiony był bez korony na głowie11. System stopni i odznaczeń odróżniał się znacznie od systemów przyjętych w armiach zawodowych. Na mundurach nie oznaczano stopni, ale pełnione funkcje i poziom wyszkolenia. Podstawowym sposobem oznaczenia były sznurki od gwizdka, zwisające z lewej kieszeni na piersi. Sznur czerwony przysługiwał absolwentom kursu oficerskiego. Podoficerowie nosili sznur zielony a strzelcy – szary. Patki noszone na kołnierzach informowały o pełnionej funkcji. Patka złota przysługiwała dowódcy okręgu, czerwona dowódcy kompanii, niebieska dowódcy plutonu a biała – sekcji. Dopiero w 1913 roku przygotowano projekt oznaczenia stopni na patkach, które miałyby być używane w razie udziału w działaniach zbrojnych. Dostępność dużej ilości tasiemek koloru karmazynowego i białego przesądziła o wyglądzie charakterystycznych patek strzeleckich, które funkcjonują w zbliżonej formie aż do dziś. Tzw. „wężyk” w kolorze czerwonym, okalający patki oficerskie był właśnie odpowiednio ułożoną tasiemką. Do oznaczenia stopni zastosowano popularny system belek (1-st. strzelec, 2-sekcyjny, 3-sierżant) i gwiazdek (1-podporucznik, 2-porucznik, 3-kapitan)12. Belki występowały w kolorze karmazynowym zaś gwiazdki w kolorze białym.13.

 

 

 

Dla dowództwa zdecydowanie najbardziej doskwierającym problemem był stan uzbrojenia. Początkowo zadowalano się wypożyczaniem broni z austriackich jednostek wojskowych. Z czasem próbowano zaopatrywać się we własny oręż. Przeważało jednak uzbrojenie przestarzałe. Opierało się głównie na jednostrzałowym karabinie Werndl (M1867) z nabojami na proch dymny. Rzadziej na wyposażeniu znajdował się nowoczesny karabin austriacki Mannlicher14. Dbano o właściwy poziom szkolenia wojskowego strzelców, zarówno w teorii jak i praktyce. Początkowo urządzano kilkutygodniowe kursy, zapewniające szkolenie podstawowe. Organizowano rozmaite manewry i ćwiczenia nocne. Jednak zwieńczeniem tych poczynań stała się własna szkoła oficerska, działająca od sierpnia 1913 roku w Stróży k. Limanowej. Imponujące było tempo, w jakim młodzież zasilała szeregi strzeleckie. Jeszcze z początkiem roku 1912 Strzelec liczył mniej niż 300 członków, jednak już rok później w ćwiczeniach brało udział ponad 6,5 tys. strzelców, a w przededniu Wielkiej Wojny ponad 7 tysięcy. Przez cały okres istnienia do wybuchu I wojny światowej Związek Strzelecki przeszkolił 24 358 członków15.

 

 

 

Józef Piłsudski opracował koncepcję działań Związku Strzeleckiego w obliczu wiszącej w powietrzu wojny. Zgodnie z nią, oddziały strzeleckie miały przekroczyć granicę Królestwa Polskiego i wzmocnione masowym napływem ochotników wywołać powstanie przeciw władzom rosyjskim. Kiedy więc w 1914 roku na dalekich Bałkanach zagrzmiały działa, J. Piłsudski wydał 30 lipca rozkazy mobilizacyjne. W obliczu wojny podporządkowały mu się także Polskie Drużyny Strzeleckie16. Miejscem koncentracji stały się Oleandry na krakowskich Błoniach. W pierwszych dniach sierpnia zgromadziło się tam około 3 tys. strzelców i drużyniaków. Spośród nich J. Piłsudski postanowił wyłonić awangardę, która wyprzedzi pozostałe oddziały strzeleckie i pierwsza przekroczy kordon. 3 sierpnia sformowano I kompanię kadrową z Tadeuszem Kasprzyckim na czele. 6 sierpnia doczekano się zezwolenia władz austriackich i strzelcy wymaszerowali, by wzniecić wyzwoleńczą pożogę. Jednak realia, jakie zastali w Królestwie szybko ostudziły ich rozpalone głowy. Akcja nie spotkała się z szeroką akceptacją społeczeństwa polskiego w zaborze rosyjskim. Śmiałe plany niemal przerodziły się w katastrofę. Dowództwo austriackie nie widząc oczekiwanych rezultatów zażądało rozwiązania oddziałów strzeleckich i wcielenia ich do Cesarskiej i Królewskiej Armii. Natychmiastową akcję na rzecz uratowania polskiego czynu zbrojnego podjęli galicyjscy politycy na czele z Juliuszem Leo – przewodniczącym Koła Polskiego w parlamencie wiedeńskim. Osobną akcję podjął tez. Władysław Sikorski, postulując rozbudowę oddziałów strzeleckich do większych formacji wojskowych. Działania te przyniosły efekty 27 sierpnia, kiedy to dowództwo armii austriackiej powołało do życia dwie formacje polskie – Legion Zachodni i Legion Wschodni.17

 

Związek Strzelecki dał więc Polakom, parafrazując słowa J. Piłsudskiego – możliwość rzucenia własnej szabli na szalę, na której ważyły się losy narodów. Legiony Polskie wpisały się złotą zgłoską na kartach polskiej historii, jednak należy pamiętać, że powstały tylko i wyłącznie dzięki pracy rozwiniętej na długo przed wybuchem I wojny światowej. Dawni strzelcy, jako pierwsi ruszyli do boju o niepodległość i zdobywali doświadczenie bojowe na frontach wojny światowej. To właśnie oni stali się bazą kadrową dla armii tworzącej się w niepodległej Polsce. Wypada także wspomnieć o ważnej roli dawnych strzelców w tworzeniu struktur konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), która była bazą dywersyjną, wywiadowczą i szkoleniową Legionów Polskich.

 

 

 

 

 

ODRODZENIE ZWIĄZKU STRZELECKIEGO W II RZECZYPOSPOLITEJ

 

 

 

Wojna powszechna, w czasie której strzelcy przelewali krew, przyniosła oczekiwane przez pokolenia Polaków rezultaty. Polska odzyskała własną państwowość i mogła w końcu sama decydować o swoim losie. Przed odrodzoną Rzeczpospolitą stało jednak wiele trudnych zadań oraz niebezpieczeństw, nie pomijając zagrożenia wojennego. Totalny charakter I wojny światowej, położenie geopolityczne i sytuacja międzynarodowa sprzyjały powstaniu koncepcji stałej gotowości do konfliktu zbrojnego. Zamysł ten odzwierciedlało, używane w publicystyce wojskowej hasło "naród pod bronią". Sprawę przygotowań do wojny rozważano w kontekście przeszkolenia szerokich rzesz społeczeństwa.

 

 

 

Pierwsza inicjatywa w kierunku urzeczywistnienia koncepcji „narodu pod bronią” wyszła oddolnie, z kręgu dawnych strzelców, legionistów i peowiaków. Od sierpnia 1919 roku niewielka grupa osób18, pod kierunkiem Wacława Sieroszewskiego prowadziła prace mające na celu reaktywację „Strzelca”, jako pierwszej organizacji przysposobienia wojskowego w Polsce niepodległej19. Starania te przyniosły oczekiwane rezultaty 27 listopada 1919 roku. Ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych Stanisław Wojciechowski w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych gen. por. Józef Leśniewskim, zaakceptował statut Towarzystwa „Związek Strzelecki” z siedzibą w Warszawie20. ZS obrał za swój główny cel rozbudzanie i hartowanie w członkach ducha narodowego, karności, dzielności moralnej i fizycznej, oraz szerzenie wiedzy wojskowej21. Reaktywowany „Strzelec” określił się jako organizacja apolityczna. Jednak od początku większość jego członków sympatyzowała z ideą demokratyczną. Pierwszym prezesem Związku został W. Sieroszewski. Stanowiska kierownicze zajmowali dawni żołnierze Legionów i członkowie POW. Kierownictwo w zakresie szkolenia wojskowego sprawowali oficerowie, oddelegowani do tego celu przez władze wojskowe22.

 

 

 

Ze względu na konieczność obrony kraju, zwłaszcza na rubieżach wschodnich, praca strzelecka nie mogła się początkowo rozwinąć. Wraz ze wzrostem zagrożenia wojennego coraz więcej strzelców ubywało do szeregów polskiego wojska. Przykładowo w okręgu lwowskim do armii zaciągnęli się wszyscy członkowie Związku Strzeleckiego zdolni do noszenia broni. W okresie inwazji bolszewickiej działalność ZS praktycznie zamarła23. Po odparciu agresji nieprzyjaciela przystąpiono do jego reorganizacji. Oficjalnie stan liczebny ZS w czerwcu 1921 roku wynosił 337 oddziałów i 20 051 członków. Liczba ta jednak była prawdopodobnie jeszcze większa, ale część oddziałów nie została jeszcze do tego czasu objęta raportami24. W tym czasie ZS rozpoczął realizowanie zadań w zakresie wychowania obywatelskiego i przysposobienia wojskowego oraz zaangażował się w pomoc akcji plebiscytowej na Górnym Śląsku. Z powodu braku źródeł trudno ustalić skalę udziału strzelców w II powstaniu śląskim. Natomiast strzelcy biorący udział w III powstaniu, utworzyli samodzielny pułk, liczący ok. 1400 strzelców.

 

 

 

Podział organizacyjno-administracyjny nie pokrywał się z podziałem administracyjnym państwa, jednakże był na nim oparty. Podstawową jednostką organizacyjną był „oddział” (męski, żeński lub mieszany). Kolejnymi szczeblami były: „powiat”25 (od 1929 r.), „obwód”, „podokręg” i „okręg”. W szczytowym okresie rozwoju, w latach 30-tych ZS był podzielony na 14 okręgów: I Warszawski, II Lubelski, III Grodzieński, IV Łódzki, V Krakowski, VI Lwowski, VII Poznański, VIII Toruński, IX Brzeski, X Przemyski, XI Okręg Stołeczny, XII Okręg Zachodni (Francja, Belgia), XIII Okręg Północny (Wolne Miasto Gdańsk) oraz eksterytorialny Okręg Akademicki26. Na czele poszczególnych szczebli ZS stały cywilne i pracujące społecznie Zarządy, wybierane drogą demokratyczną na walnych zebraniach oraz wojskowe Komendy, działające często odpłatnie na zasadzie mianowania z ramienia władz wojskowych. Naczelne władze Stowarzyszenia tworzyły: Walny Zjazd Delegatów, Rada Naczelna, Zarząd Główny (wybierany na rok przez Walny Zjazd) i Komenda Główna. Komendanta Głównego mianował odgórnie Minister Spraw Wojskowych.

 

 

 

Po przewrocie majowym, który strzelcy czynnie poparli (Okręg Warszawski zmobilizował do walki ponad 1700 strzelców), ZS otrzymał wydatną pomoc władz sanacyjnych. Na początku 1927 roku liczył 2 529 oddziałów z 162 072 członkami. W roku 1935 były to już 8 302 oddziały i ponad 302 tys. członków. W chwili wybuchu II wojny światowej czynnych strzelców było już ponad pół miliona27, a liczbę wszystkich, którzy przewinęli się przez jego szeregi szacuje się na ponad dwa miliony. Już w połowie lat 30-tych nie było w całej Rzeczypospolitej powiatu, w którym nie działałby Związek Strzelecki. Często nawet w jednej miejscowości działało kilka oddziałów, które zakładano w poszczególnych dzielnicach miast, w przysiółkach wiosek czy nawet przy zakładach pracy.

 

 

 

Charakterystycznym wyróżnikiem pośród żołnierzy i innych organizacji quasi-wojskowych stał się, podobnie jak przed wielką wojną strzelecki mundur. Oczywistym jest, ze odrodzony „Strzelec” czerpał obficie z wzoru munduru legionowego, okrytego wiekopomną chwałą. Podobnie jak pierwsi strzelcy ze względów praktycznych przyjęli siwy kolor munduru, tak ich kontynuatorzy ze względów praktycznych sięgnęli po zielony materiał, używany w odrodzonym Wojsku Polskim. Podstawowym wyróżnikiem stała się ponownie strzelecka maciejówka w analogicznym do munduru kolorze. Otok maciejówki, a także berety żeńskie i orlęce miały kolor granatowy – co miało związek z kolorem stosowanym w piechocie. W oznaczeniach stopni sięgnięto do dawnej tradycji strzeleckiej. Uwzględniając zmiany, które nastąpiły w I Brygadzie Legionów – karmazynowy ”wężyk” zastosowano na patkach wszystkich stopni (oficerowie nosili „wężyk” o podwójnej szerokości). Na naramiennikach noszono cyfry arabskie, które oznaczały przydział służbowy do odpowiednich kompanii. Cyfra rzymska świadczyła o przynależności do komend okręgów a metalowy orzełek na naramienniku przysługiwał członkom Komendy Głównej. Dodatkowo powszechne było noszenie różnego typu odznak, na czele z Odznaką Strzelecką (OS), przypinaną na lewą pierś.

 

 

 

Związek Strzelecki starał się realizować model wychowania obywatelskiego i patriotycznego wyartykułowany w haśle „żołnierza-obywatela”. Wychowanie to odbywało się na wielu płaszczyznach. Przede wszystkim była to praca oświatowa. W jej ramach urządzano wykłady i pogadanki, propagowano czytelnictwo – przy świetlicach strzeleckich zakładano biblioteki. Prowadzono przysposobienie rolnicze i zawodowe, wykonywano czyny społeczne itp. Kwitło również życie artystyczne (przy oddziałach strzeleckich zakładano chóry, orkiestry czy teatry). Równie istotna była działalność wydawnicza. Centralny Instytut Wydawniczy Związku Strzeleckiego wydawał cyklicznie takie tytuły jak: „Strzelec” (wychodził regularnie nawet w czasie okupacji hitlerowskiej), „Praca Strzelecka”, „Przegląd Strzelecki”.

 

 

 

Drugim filarem działalności Związku było przysposobienie wojskowe. Jednak właściwe szkolenie w tym zakresie było ściśle kontrolowane przez instruktorów służby czynnej. Szkolenie odbywało się w 3 grupach: junaków przysposobienia wojskowego, strzelców z ukończonym kursem przysposobienia wojskowego oraz orląt i junaków bez przeszkolenia wojskowego28. Szkolenie pierwszej grupy polegało na zajęciach z musztry, marszach terenowych, ćwiczeniach polowych i manewrach oraz poznawaniu regulaminów wojskowych. Po zaliczeniu szkolenia odbywał się egzamin na II stopień przysposobienia wojskowego. Strzelcy, którzy zaliczyli ten etap szkolenia mogli liczyć na ulgi w trakcie służby wojskowej i skrócenie czasu służby. Z kolei szkolenie orląt opierało się bardziej na grach terenowych typu skautowego, na zajęciach z zakresu higieny itp. Z przysposobieniem wojskowym wiązało się wychowanie fizyczne. Na program zajęć WF składały się: gimnastyka, gry i zabawy ruchowe, gry sportowe (siatkówka, koszykówka, piłka ręczna), podstawowe elementy lekkiej atletyki, pływanie, marsze w formie ćwiczeń całego oddziału, a w zimie boks i narciarstwo29. Przy oddziałach strzeleckich działało wiele klubów sportowych. Bardzo wiele oddziałów posiadało własne boiska, a w większych miastach własne stadiony i inne obiekty sportowe (np. pływalnie).

 

 

 

STRZELEC” PODCZAS DRUGIEJ WOJNY ŚWIATOWEJ ORAZ W CZASIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ I SOWIECKIEJ

 

 

 

We wrześniu 1939 r. zaistniała rzesze strzelców w wyniku mobilizacji znalazły się w szeregach armii polskiej i walczyły w kampanii wrześniowej. Większość oddziałów przekształciła się w pomocniczą służbę wojskową, która działając na zapleczu frontu odpowiedzialna była za obronę przeciwlotniczą (plot) i przeciwgazową (pgaz), służbę wartowniczą, przeciwpożarową itp. Bezpośredni udział w walce wzięły między innymi dwie kompanie strzeleckie w Lublinie, które stawiły opór Niemcom w zabudowaniach Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

 

 

 

Po przegranej kampanii wrześniowej, strzelcy włączyli się czynnie w konspirację niepodległościową. Jeszcze na długie lata przed wybuchem wojny, ZS przygotowywał się do takiej działalności. Od początku lat 30-tych władze Związku Strzeleckiego tworzyły tajne struktury, na wypadek zajęcia terenów polskich przez nieprzyjaciela. We wrześniu 1939 r. powstała pierwsza polska organizacja konspiracyjna w czasie II wojny światowej - Tajna Organizacja Wojskowa „Związek Orła Białego”, zwana również Organizacją Orła Białego (OBB)30. Była to w zasadzie zakonspirowana kontynuacja Związku Strzeleckiego. Organizacją kierowali: Kazimierz Kierzkowski, Kazimierz Pluta-Czachowski i Ludwik Muzyczka31. Wiosną 1940 r. podjęto decyzję o wejściu w struktury Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), późniejszej Armii Krajowej (AK). Wkład OOB w działalność ZWZ był ogromny. Cały wywiad został oparty na strukturach OOB, którego agenci i współpracownicy już do 1940 roku spenetrowali wszystkie centrale niemieckie w Krakowie i Warszawie. Ponadto przejęto wielu wyszkolonych i doświadczonych w pracy konspiracyjnej żołnierzy. Jednak scalenie, które nastąpiło 15 kwietnia spotkało się z rozgoryczeniem. Dla strzelców przeszkodą na drodze do fuzji była osoba Naczelnego Wodza - Władysława Sikorskiego, który znany był z obsesyjnej wręcz niechęci do Piłsudczyków. Wielu żołnierzy OOB wolało wstąpić do innych, niezależnych od ZWZ organizacji konspiracyjnych. Akcji scaleniowej sprzeciwili się otwarcie działacze strzeleccy w Warszawie. Okręg Stołeczny OOB przekształcili się w samodzielny, tajny Związek Strzelecki, który zajmował się głównie tzw. małym sabotażem. W roku 1942 tajny ZS przyłączył się do Obozu Polski Walczącej (OPW)32. Dopiero po objęciu funkcji Naczelnego Wodza przez Kazimierza Sosnkowskiego nastąpiło podporządkowanie Komendzie Głównej AK. Strzelcy walczyli również w powstaniu warszawskim, w którym odznaczyła się m.in. Kompania Motorowa Orląt Związku Strzeleckiego. Wielu byłych strzelców znalazło się w szeregach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz Ludowego Wojska Polskiego.

 

 

 

Po zakończeniu II wojny światowej i wprowadzeniu okupacji Sowieckiej, odrodzenie Związku Strzeleckiego stało się z przyczyn politycznych niemożliwe. Wszelkie przejawy kultywowania ideałów sanacyjnych a także niepodległościowych spotykały się ze sprzeciwem „Władzy Ludowej” i groziły surowymi represjami.

 



 

ODRODZENIE „STRZELCA” W CZASACH WSPÓŁCZESNYCH

 

Idea strzelecka mimo skrajnie nieprzychylnych warunków panujących w Polsce Ludowej była pielęgnowana i przekazywana w wielu patriotycznych rodzinach. Podczas protestów przeciw tzw. władzy ludowej, chętnie sięgano po odniesienia do piłsudczykowskich memorabiliów, wśród których strzeleckie tradycje zajmowały poczesne miejsce. Na fali wydarzeń początku lat 80-tych, krakowskie środowisko niepodległościowe, składające się z byłych żołnierzy Armii Krajowej, członków „Solidarności”, Konfederacji Polski Niepodległej i ostatnich żyjących legionistów - sięgnęło do przedwojennej idei marszu szlakiem I Kompanii Kadrowej. Pierwszy taki marsz odbył się w sierpniu 1981 i uczestniczyło w nim kilkadziesiąt osób. Idei patronowały osoby zasłużone w walce o niepodległość, m.in. gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz, płk Józef Herzog i mjr Tadeusz Brzęk-Osiński. Komendantem marszu był Wojciech Pęgiela. Reaktywacja marszu spotkała się z represjami ze strony władz komunistycznych, ale mimo tego odbywały się one nieprzerwanie do 1989 roku. Wsparcia dla Marszu w tym okresie udzielał m.in. Kościół, środowiska kombatanckie, a także polskie ośrodki emigracji niepodległościowej w Londynie i Nowym Jorku. Na kanwie tzw. „kadrówki”, wśród działaczy KPN narodził się pomysł reaktywacji przedwojennej organizacji.

 

 

 

Pod koniec lat 80-tych zaczęły powstawać nieformalne struktury „Strzelca”. Na III Kongresie KPN w 1989 r., na wniosek przewodniczącego partii Leszka Moczulskiego zostaje podjęta uchwała o reaktywowaniu organizacji o nazwie Związek Strzelecki "Strzelec". Organizacja została zarejestrowana sądownie została 13.06.1990 r. Pierwszym przedsięwzięciem wznawiającym działalność strzelecką był zorganizowany w Juszczynie, w ówczesnym województwie bielskim pierwszy kurs instruktorsko - metodyczny dla kadry kierowniczej.

 

 

 

Powstanie młodzieżowej organizacji o charakterze paramilitarnym, która w dodatku działa pod auspicjami partii uznawanej w wielu kręgach za radykalną nie było przychylnie odbierane w wielu kręgach – zarówno cywilnych, jak i wojskowych. Ze środowiska wojskowego wyszedł impuls, aby utworzyć „Strzelca” wolnego od wpływów partii politycznych, który byłby bardziej przewidywalny dla służb państwowych. 8 sierpnia 1990 powołano Organizację Społeczno-Wychowawczą "Strzelec", która od 1 marca 1992 funkcjonuje pod nazwą ZS "Strzelec" OSW. Jako organizacja rozwijająca się początkowo pod skrzydłami Ministerstwa Obrony Narodowej stała się największą organizacją strzelecką w kraju.

 

 

 

Opracował:
chor. ZS Maurycy Rodak

 

Bibliografia:

 

1 Aldona Zakrzewska, Związek Strzelecki 1919-39. Wychowanie obywatelskie młodzieży, Kraków 2007, s. 17

 

2 Idem, s. 26

 

3 Przemysław Wywiał, Związek Strzelecki w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego Polski, Łódź 2009, s. 14

 

4 Mimo, iż oficjalnie oba związki były odrębnymi organami, to oba wywodziły się z tego samego środowiska i oba podlegały zakonspirowanemu kierownictwu ZWC. Stąd też w dalszej części pod nazwą Związek Strzelecki lub „Strzelec” mówi się o organach lwowskim i krakowskim, jako jednej organizacji.

 

5 J. Korpała, Co to jest Związek Strzelecki (…), Warszawa 1933, s. 27

 

6 Statut zatwierdzony reskryptem Namiestnictwa 23 maja 1910 r.

 

7 Statut zatwierdzony reskryptem Namiestnictwa 1 grudnia 1910 r.

 

8 A. Zakrzewska, Związek Strzelecki 1919-39. Wychowanie obywatelskie młodzieży, Kraków 2007, s.20

 

9 Karol Sęk, Związek Strzelecki w tarnobrzeskim i jego odnowienie w 1992 r., Lublin 2007, s.9-10

 

10 K. Sęk, Związek Strzelecki w tarnobrzeskim i jego odnowienie w 1992 r., Lublin 2007, s. 11

 

11 Odnośnie interpretacji symboliki orła istnieją spory wśród historyków, ciągnące się jeszcze czasów międzywojennych. Część historyków twierdzi, że kształt orła wynikał z socjalistycznych zapatrywań strzelców. Wg innych relacji brak korony był wynikiem przypadku, bowiem prototyp orła autorstwa Czesława Januszkiewicza pierwotnie posiadał koronę, jednak uległ uszkodzeniu i w ten sposób ją utracił.

 

12 Marek Dutkiewicz Geneza i tradycje munduru strzeleckiego, „Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza. Między tradycją a współczesnością”, Zelów 2006, s.45-46.

 

13 System ten przyjął się początkowo w I Brygadzie Legionów Polskich, a następnie w pozostałych brygadach . W czasie działań wojennych ulegał modyfikacjom, m. in. „wężyk” został wprowadzony na wszystkie rodzaje patek, wprowadzono złote gwiazdki dla oficerów starszych.

 

14 Początkowo zakupiono 80 sztuk modelu M88/90, później udało się uzyskać pewną ilość egzemplarzy M1895 z zasobów c.k. armii.

 

15 P. Wywiał, Związek Strzelecki w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego Polski, Łódź 2009, s. 14

 

16 Już wcześniej obie organizacje prowadziły wspólne szkolenia oraz ujednoliciły umundurowanie.

 

17 A. Zakrzewska, Związek Strzelecki 1919-39. Wychowanie obywatelskie młodzieży, Kraków 2007, s. 26

 

18 Pod Statutem Towarzystwa Związek Strzelecki podpisanych jest 12 członków-założycieli

 

19 A. Zakrzewska, Związek Strzelecki 1919-39. Wychowanie obywatelskie młodzieży, Kraków 2007, s. 30

 

20 Wpis w rejestrze stowarzyszeń i związków pod nr. 140. Zob. Statut Tow. Związek Strzelecki, „Strzelec”, nr 1, 1921, s.14

 

21Statut Tow. Związek Strzelecki …, op. cit., s.14

 

22 Idem, s. 557

 

23 Idem, s. 557

 

24 Idem, s. 557

 

25 Należy uważać, aby nie mylić powiatu administracyjnego – jednostki samorządu terytorialnego RP z powiatem strzeleckim – jednostki strukturalnej Związku Strzeleckiego. Dla rozróżnienia Autor będzie stosował następującą pisownię: powiat administracyjny będzie pisany małą literą z użyciem przymiotnika(np. powiat bialski, powiat żywiecki) natomiast Powiat ZS – wielką literą z użyciem rzeczownika (np. Powiat Biała, Powiat Żywiec).

 

26 P. Wywiał, Związek Strzelecki w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego Polski, Łódź 2009, s. 21

 

27 Idem, s. 22

 

28 A. Zakrzewska, Związek Strzelecki 1919-39. Wychowanie obywatelskie młodzieży, Kraków 2007, s. 236

 

29 P. Wywiał, Związek Strzelecki w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego Polski, Łódź 2009, s. 32

 

30 Nazwa zaczerpnięta z pierwszego wersu hymnu ZS: Hej! Strzelcy wraz, nad nami Orzeł Biały (…)

 

31 P. Wywiał, Związek Strzelecki w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego Polski, Łódź 2009, s. 36

 

32 Idem, s. 36